گزارش تحقیقی؛
کمبود آب در کابل؛ چالشی رو به گسترش در پایتخت
به گزارش افغان نیوز: با این حال ،پاسخدهندگان یک نظرسنجی نشان میدهد که اکثریت آنان جوان و تحصیلکردهاند؛ ۶۴.۹ درصد در بازه سنی ۲۵ تا ۳۰ سال قرار دارند و ۸۶.۵ درصد دارای تحصیلات لیسانس هستند. از نظر شغلی، تقریبا نیمی(۴۸.۶٪) بیکار بوده که میتواند نشاندهنده فشارهای اقتصادی همزمان با بحران آب باشد. همچنین حضور بیشتر مردان(۶۷.۶٪) در پاسخدهی، بیانگر مشارکت محدودتر زنان در چنین نظرسنجیها است.
بیش از ۹۲ درصد پاسخدهندگان اعلام کردهاند که درباره تغییرات اقلیمی معلومات دارند. تحلیل پاسخهای تشریحی نشان میدهد که اکثریت افراد درک نسبتا درستی از این پدیده دارند و آن را به افزایش دما، کاهش بارندگی، خشکسالی و فعالیتهای انسانی مانند مصرف سوختهای فسیلی و تخریب محیط زیست مرتبط میدانند.
منابع اصلی آگاهی نیز بیشتر شبکههای اجتماعی (٪۶۵.۸) بوده و نقش رسانههای سنتی مانند تلویزیون و رادیو بسیار کمرنگ است. این موضوع اهمیت فضای دیجیتال در شکلدهی افکار عمومی را برجسته میسازد.
همچنین ۹۴.۷ درصد شهروندان در سالهای اخیر با کمبود آب مواجه شدهاند؛ رقمی بسیار بالا که بیانگر فراگیری بحران است.
آنان گفتهاند که کمبود آب را بیشتر در فصل تابستان ( ۵۶.۸٪) و یا در تمام طول سال (۴۰.۵٪) احساس کردهاند، که نشاندهنده تداوم مشکل حتی خارج از فصلهای گرم است.
منابع تأمین آب نیز عمدتا به دو بخش تقسیم میشود: چاههای آب (۴۳.۲٪)، آب نل شهری (۴۳.۲٪) این وابستگی بالا به آبهای زیرزمینی، فشار شدید بر سفرههای آبی را تأیید میکند.
یکی از نگرانکنندهترین یافتههای این نظرسنجی، کاهش شدید سطح آب چاهها است. حدود ۷.۹۳ درصد پاسخدهندگان گفتهاند سطح آب پایین رفته است. یعنی ۴۵.۹٪ کاهش بیش از ۵۰ متر ۱۳.۵٪ کاهش ۳۰ متر۱۰.۸٪ کاهش ۲۰ متر را گزارش دادهاند.
این ارقام نشاندهنده یک افت خطرناک و بیسابقه در منابع آبی زیرزمینی است که در صورت ادامه ،میتواند منجر به خشکشدن کامل بسیاری از چاهها شود.
پاسخدهندگان چند عامل کلیدی را به عنوان دلایل کمآبی معرفی کردهاند: کاهش بارندگی (۴۵.۹٪)، مصرف بیرویه آب (۲۹.۷٪) و افزایش جمعیت (۲۱.۶٪). این ترکیب نشان میدهد که بحران آب در کابل هم ریشه طبیعی (اقلیمی) دارد و هم ناشی از مدیریت ضعیف و فشار انسانی است.
همچنین بیش از ۸۳ درصد پاسخدهندگان باور دارند که وضعیت آب در آینده اگر به همین صورت ادامه پیداکند بدتر خواهد شد. این سطح از بدبینی، نشاندهنده کاهش اعتماد عمومی به بهبود شرایط و نبود چشمانداز روشن در مدیریت منابع آبی و این بحران است.
در ارزیابی عملکرد حکومت: ۵۴.۱٪ آن را ضعیف دانستهاند، ۴۳.۲٪ گفتهاند «تا حدی» قابل قبول است و تنها ۲.۷٪ رضایت کامل داشتهاند. این نتایج بیانگر نارضایتی گسترده از مدیریت منابع آبی و نبود اقدامات مؤثر است.
اکثریت قاطع (۸۱.۱٪) جلوگیری از حفر چاههای غیرقانونی، ذخیرهسازی آب باران، مدیریت بهتر مصرف آب، آگاهیدهی عمومی، ساخت سدها و مخازن ذخیره آب و بازیافت آبهای فاضلاب، را برای حل بحران انتخاب کردهاند، که نشاندهنده درک جامع مردم از پیچیدگی مشکل است.
در پاسخهای تشریحی نیز تأکید زیادی بر ایجاد سیستمهای جمعآوری آب باران، اصلاح شبکههای آبرسانی و کنترل مصرف دیده میشود.
با وجود تمام چالشها ،۱۰۰ درصد پاسخدهندگان گفتهاند در مصرف آب صرفهجویی میکنند. این نشان میدهد که آمادگی اجتماعی برای مقابله با بحران وجود دارد، اما نیازمند سیاستگذاری و مدیریت مؤثر است.
یافتههای این نظرسنجی یک پیام روشن دارد: کابل در مسیر یک بحران جدی آب قرار گرفته است. افت شدید سطح آبهای زیرزمینی، وابستگی بالا به چاهها، رشد جمعیت و کاهش بارندگی، همگی عوامل تشدیدکننده این وضعیت هستند.
به گفته آنان ،اگر اقدامات فوری مانند مدیریت منابع، سرمایهگذاری در زیرساختها، جلوگیری از استخراج بیرویه آب و افزایش آگاهی عمومی روی دست گرفته نشود، کابل در سالهای آینده با کمبود شدیدتر آب و پیامدهای اجتماعی و اقتصادی گسترده مواجه خواهد شد.
روایت شهروندان کابل از بحران کمآبی؛ زندگی زیر فشار تشنگی
در گفتگویی که برای انجام این گزارش انجام شد، سه تن از باشندگان شهر کابل از وضعیت دشوار کمآبی در زندگی روزمرهشان سخن گفتهاند.
جاوید، باشنده قلعهنوی دشت برچی، میگوید مشکل آب در محل زندگیاش به حدی رسیده که گاهی خانوادهاش ساعتها منتظر میمانند تا بتوانند چند دبه آب تهیه کنند. او تأکید میکند که خشک شدن برخی چاهها، زندگی مردم را بسیار دشوار ساخته است.
مصطفی، کارگر آزاد و باشنده غرب کابل در منطقه کوه چهلدختران، در این گفتگو میگوید که مجبور است بخشی از درآمد روزانهاش را صرف خرید آب از تانکرها کند. به گفته او، این وضعیت فشار اقتصادی بر خانوادهاش را افزایش داده و زندگی را سختتر کرده است.
همچنان اکبر، باشنده اونچی غرب کابل، از نگرانی همسایههایش صحبت میکند و میگوید نبود سیستم منظم آبرسانی باعث شده مردم هر روز با مشکلات تازهای روبهرو شوند. او تأکید میکند که اگر به این وضعیت رسیدگی نشود، زندگی در کابل با چالشهای جدیتری مواجه خواهد شد.
به گفته او، در مناطقی که هنوز چاه آب دارند، مردم برای گرفتن آب ساعتها در صف انتظار میمانند.
همچنین، کارشناسان محیط زیستی باور دارند که تغییرات اقلیمی تأثیر عمیق و چندبعدی بر منابع آبی کابل گذاشته است.
به گفته آنان، کاهش میزان برف و باران در فصلهای سرد، باعث کاهش تغذیه آبهای زیرزمینی شده است. از سوی دیگر، افزایش دما موجب تبخیر بیشتر آبهای سطحی و کاهش رطوبت خاک گردیده است.
آنان هشدار میدهند که در کنار این عوامل، برداشت بیرویه از آبهای زیرزمینی و نبود مدیریت مؤثر ،روند بحران را تسریع کرده است.
کارشناس و انجنیر منابع آب ،که نخواست نامش فاش شود در ارزیابی تازه خود از وضعیت آب در کابل میگوید منابع آب زیرزمینی شهر به مرحله بحرانی رسیده و کاهش آن در بسیاری از مناطق کاملا محسوس است و این امر باعث شده که محیط سبز این مناطق رو به خشک شدن برود.
او تأکید میکند که سطح آب در چاههای متعدد پایین رفته و حتی شماری از چاهها خشک شدهاند؛ وضعیتی که به گفته او نتیجه ترکیب چند عامل است، از جمله تغییرات اقلیمی، کاهش بارندگی، نبود مدیریت مؤثر و مصرف بیرویه این منابع.
به باور این کارشناس، حفر چاههای عمیق و غیرقانونی یکی از عوامل اصلی تشدید بحران است؛ زیرا برداشت بیرویه باعث شده منابع زیرزمینی سریعتر از میزان تغذیه طبیعی تخلیه شوند. او همچنین از کاهش سالانه سطح آبهای زیرزمینی خبر میدهد.
وی رشد سریع نفوس و گسترش بیبرنامه شهر را نیز عامل فشار جدی بر منابع آب میداند و میگوید افزایش جمعیت بدون توسعه زیرساختهای آبی، مصرف را چند برابر کرده است.
او عملکرد نهادهای مسئول را ضعیف و غیرهماهنگ توصیف میکند و میافزاید که برنامههای موجود بیشتر واکنشی بوده و در اجرا با کندی مواجهاند.
به گفته او، سیستم توزیع آب نیز با هدررفت بالا و زیرساختهای فرسوده روبهرو است و حتی منجر به خشکی درختان در این شهر شده است.
این کارشناس هشدار میدهد که ادامه این وضعیت میتواند پیامدهای جدی بر صحت عامه و اقتصاد خانوادهها داشته باشد و حتی زمینهساز تنشهای اجتماعی و مهاجرت داخلی شود.
او بر توقف حفر چاههای غیرقانونی، مدیریت مصرف و توزیع عادلانه آب در کوتاهمدت تأکید میکند و در درازمدت ساخت بندها، پروژههای تغذیه مصنوعی آبهای زیرزمینی و انتقال آب از منابع بیرونی را ضروری میداند.
به گفته این کار شناس، همچنین به نقش شهرسازی بیبرنامه اشاره کرده و میگوید گسترش شهرکهای خودسرانه و نبود پارکها و فضاهای سبز ،یکی از عوامل پنهان اما مهم بحران آب در کابل است.
به گفته او، بخش بزرگی از شهر با کانکریت و سرکها پوشیده شده که مانع جذب طبیعی آب باران به زمین میشود. در حالیکه پارکها و ساحات سبز میتوانند نقش مهمی در تغذیه سفرههای زیرزمینی داشته باشند، نبود آنها باعث هدررفت آب باران از سطح شهر میشود.
او تأکید میکند که بدون تغییر در الگوی شهرسازی و ایجاد فضاهای نفوذپذیر و سبز، روند کاهش منابع آب ادامه خواهد یافت و وضعیت در سالهای آینده وخیمتر خواهد شد.
در سطح کلان، آمارهای منتشرشده در خصوص منابع آبی کابل از سوی نهادهای داخلی و بینالمللی تصویر نگرانکنندهای را ترسیم میکند.
یونیسف هشدار داده است که بهدلیل رشد سریع شهرنشینی و تغییرات اقلیمی، ممکن است آبهای زیرزمینی کابل تا سال ۲۰۳۰ میلادی به پایان برسد.
همچنین گزارشها نشان میدهد که سطح آب زیرزمینی در کابل سالانه حدود ۱۲ متر کاهش مییابد. بر اساس مطالعات، ظرفیت آب زیرزمینی کابل حدود ۴۴ میلیون متر مکعب در سال است، در حالیکه تقاضا برای آب در سال ۲۰۱۵ به بیش از ۱۲۳.۴ میلیون متر مکعب رسیده بود.
از سوی دیگر، معلومات وزارت انرژی و آب حکومت پیشین افغانستان نشان میدهد که در آن زمان مجموع منابع آب کابل حدود ۲۹ میلیون متر مکعب بوده، در حالیکه مصرف به ۳۱ میلیون متر مکعب میرسید. بر اساس گفته های این وزارت ،این فاصله میان عرضه و تقاضا، نشاندهنده یک بحران ساختاری و رو به گسترش است.
در همین حال، اداره هماهنگی کمکهای بشردوستانه سازمان ملل اعلام کرده است که برای رسیدگی به بحران آب و فاضلاب در افغانستان، حدود ۴۷۹.۴ میلیون دالر بودجه نیاز است؛ رقمی که نشان میدهد حل این بحران بدون حمایت گسترده و برنامهریزی جدی ممکن نیست.
همچنان برنامه اسکان بشر سازمان ملل متحد(UN-Habitat) با نشر یادداشتی در صفحه رسمی خود ،نسبت به بحران جدی کمآبی در پایتخت افغانستان هشدار داده و اعلام کرده است که حدود شش میلیون نفر از ساکنان کابل در معرض تهدید مستقیم این بحران قرار دارند.
این نهاد بینالمللی سال قبل گفته بود که سطح منابع آبی زیرزمینی در کابل بهطور چشمگیری کاهش یافته و ادامه این روند میتواند پیامدهای جدی انسانی، صحی و زیستمحیطی در پی داشته باشد.
براساس ارزیابیهای صورتگرفته توسط این نهاد، افزایش جمعیت، استفاده بیرویه از منابع آب و تغییرات اقلیمی، عوامل اصلی این کاهش چشمگیر سطح آب به شمار میروند.
این نهاد بینالمللی تأکید کرده است که برای مهار این بحران، سرمایهگذاریهای کلان و فوری در زیرساختهای آبرسانی و منابع آبی لازم است و این امر نیازمند همکاری گسترده و هماهنگ نهادهای بینالمللی و داخلی است.
این نهاد همچنین بر اهمیت آگاهیدهی گسترده در مورد استفاده مسئولانه از آب تأکید کرده و گفته است که آموزش شهروندان در مدیریت بهینه منابع آب، یکی از راهکارهای حیاتی برای پیشگیری از تشدید بحران در سالهای آینده است. در حالی که کابل در سالهای اخیر با خشکسالی، مهاجرت بیرویه و فشار زیاد بر منابع طبیعی روبهرو بوده، ادامه این وضعیت میتواند امنیت آب در پایتخت را به خطر بیندازد و زندگی میلیونها نفر را مختل سازد.
همچنین مسئولان شهرداری کابل میگویند که این نهاد در چارچوب برنامههای توسعه فضای سبز خود ،طی سال جاری حدود یک میلیون نهال زینتی و غیرمثمر را در سطح شهر کابل غرس کرده است.
نعمتالله بارکزی، سخنگوی شهرداری کابل، در مصاحبهای گفت که در فصل پاییز نیز نزدیک به یکصد هزار نهال دیگر کاشته شده و روند نهالکاری در پایتخت همچنان ادامه دارد.
وی تأکید کرد که علاوه بر برنامههای بهاری و پاییزی، مسئولیت نگهداری و حفاظت از نهالهای غرسشده نیز بر عهده شهرداری است تا فضای سبز و محیط زیستی کابل حفظ و تقویت شود.
به گفته او، در بخش خدمات شهری نیز ۱۴۰ پارک عمومی فعال در کابل وجود دارد که در اختیار شهروندان قرار دارد و برای آبیاری این پارکها از سیستمهای قطرهای استفاده میشود.
بارکزی همچنین افزود که شهرداری کابل برای مدیریت بهتر منابع آبی، از سیستمهای صرفهجویی و آبیاری منظم در فضای سبز استفاده میکند و تلاش میشود از آبهای بازیافتی مانند آب حمام، موترشویی و سوناها نیز در برخی بخشها به شکل مؤثر و چندباره بهرهبرداری شود.
نقش فاضلاب شهری در بحران آب کابل؛ آلودگی بیشتر از کاهش
بر اساس معلومات ارائهشده از سوی ریاست امور فاضلاب شهری، نبود سیستم معیاری جمعآوری و تصفیه فاضلاب در کابل مستقیما عامل کاهش حجم آبهای زیرزمینی دانسته نشده، اما یکی از عوامل مهم تخریب کیفیت این منابع محسوب میشود.
مسئولان این اداره میگویند که روزانه میلیونها مترمکعب فاضلاب بدون تصفیه وارد جویچهها، کانالها و ساحات شهری میشود. این وضعیت سبب آلودگی گسترده محیط زیست و منابع آب زیرزمینی شده است.
به باور این اداره، اگر تصفیهخانههای معیاری فاضلاب در کابل ایجاد و فعال شود، میتوان از آب تصفیهشده برای آبیاری زمینهای زراعتی و سایر نیازهای غیرآشامیدنی استفاده کرد؛ اقدامی که فشار بر آبهای زیرزمینی را کاهش خواهد داد.
در پاسخ به این پرسش که آیا نفوذ فاضلاب غیرمعیاری باعث کاهش آبهای زیرزمینی میشود؟ ریاست فاضلاب شهری تأکید کرده که برعکس، نفوذ فاضلاب به زمین ممکن است سطح آب زیرزمینی را افزایش دهد، اما این آب آلوده و غیرقابل استفاده خواهد بود. به همین دلیل، تهدید اصلی نه کاهش مستقیم، بلکه آلودگی شدید منابع آبی است.
همچنین این اداره ارتباط مستقیم میان افزایش چاههای جذبی و کاهش ذخایر آب زیرزمینی را رد کرده، اما هشدار داده که این چاهها در آلودگی محیط زیست و آبهای زیرزمینی نقش جدی دارند.
براساس معلومات ارائهشده، ریاست امور فاضلاب شهری تاکنون برای بیش از هزار اداره دولتی و ساختمان بلندمنزل، سیستمهای غیرمتمرکز تصفیه فاضلاب را طراحی و بر اجرای آن نظارت کرده است.
این اداره همچنین برنامه دارد تصفیهخانههای مخصوص تانکرهای فاضلاب را در چهار سمت شهر کابل ایجاد کند. به گفته مسئولان، طراحی تخنیکی تصفیهخانه گلباغ کابل تکمیل شده و پس از انتقال زمین، کار ساخت آن آغاز خواهد شد.
در همین حال، مسؤلان در وزارت انرژی آب میگویند که تغییرات اقلیمی از عوامل اساسی است؛ کاهش بارندگیها و تبدیل برف به باران باعث شده منابع آبی به جای ذخیره شدن در کوهها، بیشتر به سیلاب تبدیل شود و خسارات نیز افزایش یابد.
قاری مطیع الله عابد، سخنگوی این وزارت گفت که گسترش غیرمنظم شهر کابل و افزایش نفوس بدون پلان شهری، فشار زیادی بر منابع آب وارد کرده است.
او استفاده بیرویه و غیرعادلانه از آبهای زیرزمینی از سوی شهروندان نیز از دیگر عوامل مهم عنوان میکند.
آقای عابد، پشنهاد و راهکارهای کوتاهمدت این وزارت برای افزایش منابع آبی زیرزمینی کابل را حفر چاههای جذبی، کنترول استفاده از آبهای زیرزمینی و احیای ساحات جذب عنوان کرد.
وی گفت که در برنامههای درازمدت نیز به ساخت بند شاه و عروس، اجرای پروژه بند قرغه برای افزایش ظرفیت ذخیره آب، احیای حوضچهها، ایجاد گودالهای ذخیره آب در غرب کابل و ساخت چکدمها در ولسوالیها اشاره کرد.
سخنگوی وزارت اب ،همچنین گفت که در پلانهای آینده، انتقال آب از بند شاه و عروس به کابل، انتقال آب از پنجشیر و ایجاد تصفیهخانهها، ساخت بند شاهتوت، توسعه شبکه آبرسانی کابل و احیای بند غازی در دستور کار این وزارت قرار دارد.
جمعبندی
بررسیها، آمارها و روایت شهروندان نشان میدهد که بحران آب در کابل دیگر یک نگرانی موقتی نیست ،بلکه به یک تهدید جدی برای زندگی شهری تبدیل شده است. کاهش بارندگی، تغییرات اقلیمی، افزایش جمعیت، استخراج بیرویه آبهای زیرزمینی، گسترش غیرمنظم شهر و ضعف مدیریت منابع آبی، همگی در تشدید این بحران نقش داشتهاند.
افت چشمگیر سطح آبهای زیرزمینی و خشکشدن شماری از چاهها، زندگی روزمره هزاران خانواده را تحت تأثیر قرار داده و بسیاری از باشندگان کابل را با مشکلات اقتصادی، صحی و اجتماعی روبهرو ساخته است. در کنار آن، نبود سیستم مؤثر فاضلاب و آلودگی منابع آبی، خطرات این بحران را دوچندان کرده است.
هرچند نهادهای مسئول از اجرای برخی برنامهها برای مدیریت آب و توسعه زیرساختها خبر میدهند ،اما کارشناسان باور دارند که این اقدامات هنوز کافی نیست و بحران با سرعت بیشتری در حال گسترش است.
در مجموع، آینده منابع آبی کابل به نحوه مدیریت امروز وابسته است. اگر اقدامات فوری، هماهنگ و پایدار برای حفاظت از آبهای زیرزمینی، جلوگیری از مصرف بیرویه، توسعه زیرساختهای آبی و افزایش آگاهی عمومی عملی نشود، کابل در سالهای آینده با کمبود شدیدتر آب و پیامدهای گسترده انسانی و محیطزیستی مواجه خواهد شد.
گزارش تحقیقی رحمتالله کریمی